Sunday, 13 May 2018

आज 'मातृदिनी' काही वर्षांपूर्वी  आमच्या भागात पाहिलेला हृदय प्रसंग आठवला...

रस्त्यावर खेळणाऱ्या छोट्या मुलास एका माणसाने विचारले "कोणाचा रे तू?"
त्या माणसास अपेक्षित होते त्याच्या पालकांचे आडनाव!
त्यावर मुलगा भांबावून म्हणाला "मी आईचा!"

जवळून जाणाऱ्या मला ते ऐकून भरून आले!!

मातृदिन शुभेच्छा!!!

- मनोज कुलकर्णी

Tuesday, 8 May 2018

मखमली आवाजाचे लोकप्रिय गायक अरुण दाते.

मराठीतील तलत..अरुण दाते!



- मनोज कुलकर्णी



"संधीकाली या अशा.."

मखमली आवाजाचे लोकप्रिय गायक अरुण दाते गेल्यावर दिवसभर चालू असलेल्या माझ्या (संगणकावरील) 'सिनेमा पुराण' लिखाणातून संध्याकाळी जरा विराम घेत, चहा घेऊन बाहेर आलो..तर झाडांतील आल्हाददायक झुळूक सुखावताना त्यांचे "..प्रणयगीत हे असे कानी ऐकू येतसे.." रूमानी करून गेले!

रफींच्या गाण्यातच अधिक रमणारा मी तलतच्या अभिजात (उर्दू-हिंदी) फ़िल्मी ग़ज़लनी कधी हेलावून जात असे! मात्र मराठी भावगीत प्रकार मी फार कमी म्हणजे... पं. हृदयनाथांच्या त्यांनी वा लता मंगेशकरांनी गायलेल्या त्यांच्या रचनांपुरता कधी तरी ऐकायचो!..पण जेंव्हा अरुण दाते यांनी गायलेले "शुक्र तारा मंद वारा.." कानावर पडले, तेंव्हा मराठी भावगीतही "..आज तू डोळ्यांत माझ्या मिसळूनी डोळे पहा.." असे उत्कट रूमानी असू शकते याचा प्रत्यय मला आला..आणि त्यांची गाणी समरसून ऐकू लागलो!
अरुण दाते तन्मयतेने गाताना..!

इंदूर चे असलेल्या अरुण दाते यांच्यावर स्वाभाविकपणे हिंदी भाषेचा प्रभाव होता..आणि त्यांनी गायनास सुरुवातही हिंदी-उर्दू ग़ज़लने केली होती.."कुछ दिन से बेरुख़ी का अजब सिलसिला हैं.." १९५५ मध्ये आकाशवाणीवर गायला सुरवात केल्यानंतर, त्यांना संगीतकार श्रीनिवास खळे यांनी मंगेश पाडगांवकर यांचे "शुक्र तारा.." हे मराठी गीत गाण्याची गळ घातली! तेंव्हा सुरुवातीस सुधा मल्होत्रा यांच्या बरोबर त्यांनी ते गायले (पुढे अनुराधा पौडवालने साथ दिली)..त्याचा लहेजा हा काहीसा हिंदी ग़ज़ल सदृशच होता!..१९६२ च्या सुमारास त्यांची ती ध्वनिमुद्रिका प्रसिद्ध झाली!

अरुण दाते यांनी अनुराधा पौडवाल बरोबर सादर केलेला 'शुक्र तारा'!
'आकाश गंगा' (१९९४) तील "येशील येशील राणी.." अशी थोडीच गाणी त्यांनी चित्रपटासाठी गायली..अर्थात मराठी चित्रपटाचा एकूण बाज हा त्यांच्या मृदु आवाजास मानवणारा नव्हता! मात्र तलत मेहमूद ने "यश हे अमृत झाले.." हे त्यास साजेसे गाणे 'पुत्र व्हावा ऐसा' (१९६१) या अभिजात मराठी चित्रपटात अभिनेता विवेक साठी गायले होते..तशी गाणी वा तरल प्रेमगीतेही मूळ मराठी असलेल्या अरुण दातेंना मिळाली असती तर बहार आली असती!

त्यांनी आपल्या स्वतंत्र बैठकीच्या गायन कार्यक्रमांतूनच तशा श्रोतृवर्गास रिज़वले..आणि २०१० पर्यंत 'शुक्र तारा' चे हजारो कार्यक्रम केले! भावगीत गायनातील दिग्गज गजाननराव वाटवे यांच्या नावाचा पहिला पुरस्कार त्यांना मिळाला!

मी शीर्षकात 'मराठीतील तलत' असे त्यांस संबोधले आहे ते वावगे ठरू नये; कारण त्या दोघांचाही स्वर मृदु नि मुलायम होता आणि गायन शैली ही..हृदयास स्पर्श करणारी!

त्यांस माझी सुमनांजली!

- मनोज कुलकर्णी
['चित्रसृष्टी', पुणे]

Thursday, 3 May 2018

आद्य चित्रकर्ते भालजी पेंढारकर.

'बाबा' भालजी पेंढारकरांना वंदन!


- मनोज कुलकर्णी



आपल्या भारतीय चित्रपटाच्या आद्य प्रवर्तकांपैकी एक आणि मराठी चित्रपटसृष्टी तील ऋषितुल्य व्यक्तिमत्व म्हणजे.. 
चित्रकर्ते भालजी पेंढारकर ज्यांस आदराने "बाबा" म्हंटले जाई! त्यांची आज १२१ वी  जयंती!
भालजी पेंढारकरांच्या 'श्यामसुंदर' (१९३२) ची जाहिरात!

'कलापूर' संबोधले जाणाऱ्या कोल्हापूर मध्ये मूकपट काळातच चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केलेले भालजी पेंढारकर यांनी अभिनयापासून कारकीर्दीस सुरुवात केली..यात १९२४ मध्ये निर्मित 'पृथ्वीवल्लभ' हा महत्वपूर्ण चित्रपट होता! यानंतर लेखन आणि दिग्दर्शनात त्यांनी पाऊल टाकले..यात मुख्यत्वे पौराणिक व ऐतिहासिक चित्रपट करण्याकडे त्यांचा कल होता. यातही 'बाजीराव मस्तानी' (१९२५) सारखी इतिहासातील (आजही भुरळ पडणारी) प्रेमकथा त्यांनी पडद्यावर आणली..आणि त्या स्वातंत्र्यपूर्व काळात 'वंदे मातरम' (१९२७) सारखा देशाभिमानी चित्रपटही तयार केला!
भालजी पेंढारकर निर्मित 'छत्रपती शिवाजी' (१९५२) ह्या चित्रपटात लीलाबाई व चंद्रकांत!

भालजी पेंढारकरांच्या 'साधी माणसं' (१९६५) या सामाजिक चित्रपटात सूर्यकांत आणि जयश्री गडकर!
१९३२ साली भालजी पेंढारकरांनी लिहून दिग्दर्शित केलेला 'श्यामसुंदर' हा त्यांचा पहिला भरगोस यश संपादलेला चित्रपट..यात शाहू मोडक आणि शांता आपटे यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. यानंतर 'नेताजी पालकर' (१९३९) व 'थोरातांची कमळा' (१९४१) अशा शिवकालातील रोमहर्षक कथांवर ते चित्रपट करू लागले. त्याच सुमारास 'महारथी कर्ण' (१९४४) हा पुराणातील युगपुरुषावरचा चित्रपट त्यांनी निर्माण केला आणि असे चित्रपट ते हिंदीतूनही करू लागले..ज्यांत पृथ्वीराज कपूर यांनी भूमिका केल्या. तर वाल्मिकी' (१९४६) या त्यांच्या चित्रपटाद्वारे नारदाच्या भूमिकेत राज कपूर पडद्यावर आला!

पुढे भालजी पेंढारकरांचा 'छत्रपती शिवाजी' (१९५२) हा चित्रपट आला..यात चंद्रकांत मांढरे यांनी अतिशय रुबाबात महाराजांची भूमिका साकारली, जी तमाम मऱ्हाटी जणांस भावली! नंतर शिवरायांच्या वीरश्री पूर्ण कथा बाबा खास त्याच्या शैलीत पडद्यावर मांडू लागले; अन आदर्श बोधपटांची जणू मालिकाच सुरु झाली..त्यांत मग 'मराठा तितुका मेळवावा' (१९६४) चित्रपटाने कळस गाठला. यातील शेवटचे "स्वराज्य तोरण चढे...मराठी पाऊल पडते पुढे.." हे महाराजांच्या राज्याभिषेकप्रसंगीचे चित्रगीत आजही स्फूर्तिदायी ठरते!
भालजी पेंढारकरांच्या (अनुपमा अभिनीत) 'तांबडी माती' (१९६९) चित्रपटाचे पोस्टर!

याच दरम्यान भालजी पेंढारकरांनी सामाजिक चित्रपटही केले..ज्यांत 'साधी माणसं' (१९६५) हा चित्रपट फार मोलाचा ठरला. भ्रष्ट समाज व्यवस्थेत भरडल्या जाणाऱ्या भाबड्या खेडुतांचे वास्तव त्यांनी यात दर्शवले. यात सूर्यकांत आणि जयश्री गडकर यांनी त्या भूमिका जणू जगल्या! यास राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला! त्यानंतर 'तांबडी माती' (१९६९) हा कोल्हापुरातील अस्सल मातीतला चित्रपट करून त्यात दडलेलं हळवं भावविश्व पडद्यावर रंगवले. यात अनुपमा या रूपगुणसंपन्न अभिनेत्रीने लाजवाब काम केले! बाबांनी तसे अनेक अभिनेते (मांढरे बंधुंसारखे), अभिनेत्री (सुलोचनाबाईंसारख्या) व तंत्रज्ञ चित्रपटसृष्टीत पुढे आणले! त्यांच्या पत्नि लीलाबाई सुद्धा चित्रपटात अभिनय व गायन करीत..'सैरंध्री' (१९३३) या पहिल्या भारतीय रंगीत चित्रपटात त्यांनी महत्वपूर्ण भूमिका केली होती!
भालजी पेंढारकर यांस गुरु मानणाऱ्या दादा कोंड़केंची भूमिका असलेला बाबांचा 'गनिमी कावा' (१९८१). 


भालजी पेंढारकर यांचा व त्यांच्या चित्रपटांचा महाराष्ट्रात व राष्टीय स्तरावर गौरव होत गेला. त्याच बरोबर त्यांना 'दादासाहेब फाळके पुरस्कार' बहाल करण्यात आला!

भालजी बाबांचे पुत्र प्रभाकर पेंढारकर यांनी त्यांवर केलेला वृत्तपट!
भालजी पेंढारकर यांचे पुत्र प्रभाकर पेंढारकर यांनीही दिग्दर्शन व लेखन क्षेत्रांत नाव कमावले. बाबांच्या निर्मितीतील 'शाब्बास सुनबाई' (१९८९) चित्रपटाचे दिग्दर्शन त्यांनी केले..ज्यातून अश्विनी भावे पडद्यावर आली! 'फिल्म डिव्हिजन' द्वारे त्यांनी विविध वृत्तपट व माहितीपट तयार केले!

माझ्या 'चित्रसृष्टी' विशेषांकातून त्यांनी अशा विषयांवर लेखन केले आणि माझ्या चित्रपट पत्रकारितेतील समर्पित कार्याबाबत ते कौतुकोद्गार काढीत!


मागे मी 'मराठी चित्रपट महामंडळा'च्या पुरस्कार सोहळ्या निमित्त कोल्हापूरला गेलो असताना आवर्जून 'जयप्रभा स्टुडिओ'त जाऊन आलो आणि भालजी पेंढारकर यांच्या अनेक चित्रपटांच्या निर्मितीच्या पाऊलखुणा न्याहाळून आलो! एक जिव्हाळा आणि आपुलकीचे चित्रपटीय वातावरण तिथे प्रत्ययास आले..आणि हेलावून गेलो!


बाबांस आणि त्यांच्या थोर कार्यास हा कुर्निसात!!


- मनोज कुलकर्णी
 ['चित्रसृष्टी', पुणे]

Wednesday, 2 May 2018

शास्त्रीय व नाट्य संगीत यांतील खानदानी 
मराठी व्यक्तिमत्व..वसंतराव देशपांडे!
'खाँसाहेब' वसंतराव देशपांडेंना सलाम!

- मनोज कुलकर्णी

शास्त्रीय-उपशास्त्रीय गायनात माहीर वसंतराव देशपांडे!

हिंदुस्थानी शास्त्रीय व नाट्य संगीत यांतील एक खानदानी मराठी व्यक्तिमत्व म्हणजे वसंतराव देशपांडे! त्यांची आज जयंती!

'अष्टविनायक' (१९७९) चित्रपटातील वसंतराव देशपांडे यांची  
(वंदना पंडितच्या) सहृदय वधुपित्याची भूमिका!


ग्वाल्हेर, किराणा, पतियाळा, भेंडीबाजार अशा विविध संगीत घराण्यांचे संस्कार होऊनही कोणत्याही घराण्याचा शिक्का वसंतराव देशपांडे यांनी लावून घेतला नाही; मात्र पं. दीनानाथ मंगेशकर यांच्या गायकीचा त्यांच्यावर प्रभाव होता! तबला व हार्मोनियम सुद्धा ते उत्तम वाजवीत. शास्त्रीय व उपशास्त्रीय गायनात ते माहीर होते. यांत प्रामुख्याने राग मारवा, मारू बिहाग, यमन आणि नाट्यभैरव गायन ही त्यांची खासियत होती!

लहान वयातच त्यांना रुपेरी पदड्यावर यायची संधी मिळाली..श्रेष्ठ चित्रकर्ते भालजी पेंढारकरांनी आपल्या 'कालियामर्दन' (१९३५) चित्रपटात त्यांना श्रीकृष्णाची भूमिका दिली! कालांतराने राम गबाले यांच्या 'दूध भात' (१९५२) चित्रपटातही त्यांनी काम केले..आणि पुढे (सचिन पिता) शरद पिळगावकरांच्या 'अष्टविनायक' (१९७९) मधील त्यांची (वंदना पंडित च्या) सहृदय वधुपित्याची भूमिका हृदयात घर करून गेली! यात "दाटून कंठ येतो.." हे त्यांनी सादर केलेले गाणे पाहताना डोळे पाणावले!

'कट्यार काळजात घुसली' नाटकात शानदार खाँसाहेबांच्या भूमिकेत वसंतराव देशपांडे!

तरीही वसंतराव देशपांडे आजही रसिकांच्या स्मरणात आहेत ते..१९६७ मध्ये त्यांनी पुरुषोत्तम दारव्हेकरांच्या 'कट्यार काळजात घुसली' या नाटकात केलेल्या शानदार खाँसाहेबांच्या भूमिकेने! अल्पावधीत त्या संगीत नाटकाने तेव्हां सुमारे १००० प्रयोग केले होते. यात पं. जितेंद्र अभिषेकी यांच्या संगीतात "सुरत पिया की..", "तेजोनिधी.." व "ह्या भवनातील गीत पुराणे.." अशी त्यांनी खर्जात गायलेली गाणी काळजाला भिडली होती!

१९८२ मध्ये वसंतराव देशपांडे यांना 'संगीत नाटक अकादमी' चा पुरस्कार मिळाला!


योगायोग म्हणजे अलिकडे २०१५ मध्ये सुबोध भावे दिग्दर्शित 'कट्यार काळजात घुसली' या चित्रपटात त्यांची खाँसाहेबांची गाजलेली भूमिका सचिन पिळगावकरांनी केली..ज्यांच्या घरच्या निर्मितीतील 'अष्टविनायक' चित्रपटात वसंतरावांनी महत्वपूर्ण व्यक्तिरेखा साकारली होती!

आता त्यांचा नातू राहुल देशपांडे शास्त्रीय संगीत साधना करीत असून, 'कट्यार काळजात घुसली' मधील त्यांची गाजलेली भूमिका संगीतरंगभूमी वर करीत आहे..खाँसाहेबांची!

त्यांना विनम्र आदरांजली!!


- मनोज कुलकर्णी

['चित्रसृष्टी', पुणे]

Tuesday, 1 May 2018

श्री. सतीश रणदिवे

एकसष्ठी निमित्त अभिष्टचिंतन!


- मनोज कुलकर्णी


दिग्दर्शन करताना श्री. सतीश रणदिवे!
प्रसिद्ध मराठी चित्रपटकर्ते, स्नेही व 'अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळा' चे श्री. सतीश रणदिवे यांची ही एकसष्ठी!
सतीश रणदिवे दिग्दर्शित 'नीलांबरी' (१९९५) या 
चित्रपटात शीतल गायकवाड व मिलिंद गवळी!


'बहुरूपी' (१९८४) सारखा व्यावसायिक, 'नीलांबरी' (१९९५) सारखा प्रेमपट; तर 'अन्याय' (१९८७) व 'दुसऱ्या जगातली' (२०१२) सारखे सामाजिक अशा त्यांच्या चित्रपटांनी रसिकांची नेहमीच पसंती मिळवलीये!
'दुसऱ्या जगातली' (२०१२) मध्ये वैष्णवी रणदिवे 
आणि ज्येष्ठ चित्रकर्ते श्री. राजदत्त!



'प्रेमकहानी' (२०१६) या राजस्थान मध्ये चित्रित झालेल्या सतीश रणदिवे यांच्या 
मराठी-हिंदी चित्रपटाच्या येथील महोत्सवातील प्रीमियर प्रसंगी 
कलाकार-युनिट व त्यांच्या समवेत मी!




त्यांचे अभिनंदन व शुभेच्छा!!

- मनोज कुलकर्णी
['चित्रसृष्टी', पुणे]

Sunday, 29 April 2018

विशेष लेख:


सुवर्णमहोत्सवी सौंदर्यवर्षा!

(गोवन ब्यूटीची गोल्डन ज्युबिली!)



- मनोज कुलकर्णी



सुंदर चेहऱ्यातील नीळसर छटा असणाऱ्या पिंगट डोळ्यांत रोमॅंटिक भाव घेऊन ती षोडशा १९८२ मध्ये 'ब्रह्मचारी' नाटकाद्वारे स्वच्छंदी फुलपाखरी भूमिकेत मराठी रंगभूमीवर अवतरली..आणि 'जवाँ दिलां'ची धड़कन बनली.. ती 'गोवन ब्यूटी' म्हणजे वर्षा उसगांवकर! तिने त्या नाटकात तीच किशोरी ललना रंगवली जी १९३८ मध्ये मास्टर विनायक यांच्या 'ब्रह्मचारी' चित्रपटात गोव्याच्याच मिनाक्षी शिरोडकर यांनी 'त्या काळात' बिनधास्त साकारली होती!
'ब्रह्मचारी' नाटकातून प्रशांत दामले बरोबर वर्षा उसगांवकरची प्रेटी एंट्री!
'गंमत जंमत' ने रूपेरी पडद्यावर गोवन ब्यूटी..वर्षा उसगांवकर!

गोव्यात रंगभूमीवर नैपुण्य प्राप्त करीत असताना वर्षा उसगांवकरने औरंगाबाद येथे डॉ. लक्ष्मण देशपांडे यांच्या कड़े नाट्यशास्त्राचे शिक्षण घेतले आणि त्यानंतर व्यावसायिक रंगभूमीवर पदार्पण केले ते प्रशांत दामले बरोबर 'ब्रह्मचारी' नाटकाने! ह्याच्या तूफान यशानंतर ती थेट मराठी चित्रपटाच्या रुपेरी पडद्यावर "मी आले.." अशी साद देत आली..१९८७ चा सचिन पिळगावकरचा 'गंमत जम्मत' हा तो चित्रपट! तिने याद्वारे मराठी नायिकेस खऱ्या अर्थाने ग्लॅमर दिले!

त्यानंतर 'रेशीमगाठी' सारख्या तिच्या चित्रपटांची लिहिलेली परीक्षणे नि तिची रसिकांमध्ये वाढती लोकप्रियता हे सर्व मला आठवतंय..यांत मग नितीश भारद्वाज बरोबर 'पसंत आहे मुलगी' (१९८९) सारखे साजेसे चित्रपट करताना त्यांची बहुचर्चित ठरलेली 'केमिस्ट्री' सुद्धा!
नितीश भारद्वाज बरोबर वर्षा उसगांवकरची रोमॅंटिक केमिस्ट्री!

याच काळात दूरदर्शनवर रवि चोप्रा यांच्या 'महाभारत' (१९८८) या भव्य मालिकेत वर्षा उसगावकर उत्तरा म्हणून अवतरली; तर १९९० मध्ये दूरचित्रवाणीच्या पडद्यावर महत्वाच्या भूमिकेत ती आली..'झाँसी की रानी'! पुढे १९९४ ला नीरजा गुलेरी च्या 'चंद्रकांता' मालिकेत तिची नावाला साजेशी व्यक्तिरेखा होती...रूपमती!
बॉलीवुड च्या 'हनिमून' (१९९२) मध्ये वर्षा उसगांवकर व ऋषी कपूर!

१९९० च्या सुमारास वर्षा उसगावकरने मोठ्या पडद्यावर पदार्पण केले. यांत मिथुन चक्रवर्ती बरोबरील 'शिकारी' नंतर महेश भट्टचा 'साथी' (१९९१) हा खऱ्या अर्थाने तिचा मोठे यश मिळवलेला हिंदी चित्रपट होता..आदित्य पांचोली आणि पाकिस्तानी क्रिकेटपटू मोहसीन खान यांच्या भूमिका असलेल्या या चित्रपटात तिला गाणीही चांगली मिळाली! यानंतर 'हनिमून' (१९९२) चित्रपटात तर ऋषी कपूर ची ती नायिका झाली. त्रिकोणीय प्रेमकथा असणाऱ्या या चित्रपटात आणखी एक मराठी अभिनेत्री तिच्या समोर आली ती म्हणजे..अश्विनी भावे!
'सवत माझी लाडकी' (१९९३) मध्ये नीना कुलकर्णी आणि वर्षा उसगांवकर!

यानंतर मराठी चित्रपटांतून तिला स्मिता तळवलकरच्या 'सवत माझी लाडकी' (१९९३) सारख्या वेगळ्या आणि संजय सूरकरच्या 'यज्ञ' (१९९४) सारख्या आव्हानात्मक भूमिका मिळाल्या..असे चाकोरीबाह्य चित्रपट करीत अभिनयाचे गहिरे रंग ती दर्शवीत गेली. तिला उत्कृष्ट अभिनयाची पारितोषिकेही मिळाली!
सौंदर्यवती वर्षा उसगांवकरची नृत्यमुद्रा!

मग २००० च्या सुमारास..'चौदवी का चाँद' सारख्या अभिजात हिंदी चित्रपटांस संगीत देणारे श्री. रवि यांचे पुत्र अजय शर्मा यांच्याशी वर्षा उसगावकरचा विवाह झाला..याची निमंत्रण पत्रिका मला रविसाहेबांकडून खास आली होती!

यानंतरही हिंदी चित्रपटांतून ती वेगळ्या भूमिका करीत गेली. यांत एन. चंद्रा च्या 'स्टाईल' (२००१) मध्ये ती इन्स्पेक्टर होती; तर केतन मेहताच्या 'मंगल पांडे' (२००५) या आमिर खान ची भूमिका असणाऱ्या चित्रपटात तिने राणी लक्ष्मीबाईंची भूमिका रंगवली! पुढे 'कंगना' (२०१६) या राजस्थानी चित्रपटातही तिने काम केले!

२०१६ च्याच सुमारास 'अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळा'च्या कार्यकारिणीत रुपगुणसंपन्न वर्षा उसगावकर निवडून आल्याने त्या कार्यात चैतन्य येईल याबाबत मी लिहिले होते!
वर्षा उसगांवकरने भूमिका रंगवलेला गोव्याचा कोकणी भाषेतील चित्रपट..'जावोंय नंबर वन'!

मूळची गोव्याची नि मातृभाषा कोकणी असणारी वर्षा उसगांवकर त्या प्रादेशिक चित्रपटांतून मात्र दिसली नव्हती! मात्र चांगली गात असल्याने तिचा कोकणी अल्बम 'रूप तुजेम लयता..' प्रसिद्ध झाला होता..(तिचे कोकणी व हिंदी चित्रपट गीते गाणे मी रूबरू अनुभवले होते!)..


आणि आता तिने भूमिका रंगवलेला गोव्याचा कोकणी भाषेतील चित्रपट अखेर आला..'जावोंय नंबर वन'!

नुकताच तिच्या सुंदर जीवनाचा सुवर्णमहोत्सव संपन्न झाला आहे. यामुळेच या लेखाचे प्रयोजन होते!

ही सौंदर्यवर्षा अशीच रसिकांवर बरसत राहो यासाठी हार्दिक शुभेच्छा!!

- मनोज कुलकर्णी
['चित्रसृष्टी', पुणे]
दत्ता धर्माधिकारी यांनी दिग्दर्शित केलेला 'वैशाख वणवा' (१९६४).

आठवणींच्या हिंदोळ्यावर..!


- मनोज कुलकर्णी


उन्हाची प्रचंड झळ पोहोचवणारा वैशाख महिना सुरु झाला..आणि यातही आल्हाददायक वाऱ्याची झुळूक यावी तसे 'वैशाख वणवा' (१९६४) याच नावाच्या अभिजात मराठी चित्रपटातील गाणे आठवले...

"गोमू माहेराला जाते हो नाखवा..  
तिच्या घोवाला कोकण दाखवा..!"
'वैशाख वणवा' (१९६४) तील "गोमू माहेराला जाते.." गाण्याचा प्रसंग!
कविश्रेष्ठ ग. दि. माडगूळकरांनी लिहिलेले हे गीत डी.डी. म्हणजेच दत्ता डावजेकर यांनी सुमधूर संगीतबद्ध केले होते आणि गोव्याच्या खास लहेज्यात पं. जितेंद्र अभिषेकी यांनी गायले होते!
संगीतकार दत्ता डावजेकर.








पन्नास वर्षांपूर्वी संवेदनशील चित्रपटकर्ते दत्ता धर्माधिकारी यांनी दिग्दर्शित केलेल्या ह्या चित्रपटात रमेश देव, जयश्री गडकर आणि जीवनकला यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. नव्या जोडप्याला नावेतून कोकणाकडे घेऊन जाताना नावाडी यात हे गातात!
गायक पं. जितेंद्र अभिषेकी.



हे निरागस प्रेम नि जिव्हाळा याची प्रचिती देते!

 तर हे 'वैशाख वणवा' चित्र मात्र आल्हाददायी!


- मनोज कुलकर्णी
['चित्रसृष्टी', पुणे]

Wednesday, 25 April 2018


जन्मशताब्दी मानवंदना लेख:


तेजस्वी कलावंत..शाहू मोडक!


- मनोज कुलकर्णी 


पडद्यावर श्रीकृष्ण म्हणून मान्यता पावलेले..शाहू मोडक!

शाहू मोडक यांनी बालकृष्ण रंगवलेल्या 'श्यामसुंदर' (१९३२) 
या पहिल्या रौप्यमहोत्सवी मराठी चित्रपटाची जाहिरात!

पौराणिक व सामाजिक चित्रपटांतून अविस्मरणीय व्यक्तिरेखा रंगवलेले आणि एक आख्यायिका झालेले कलावंत शाहू मोडक यांची आज जयंती!..त्याचबरोबर जन्मशताब्दी वर्षही!

अहमदनगर इथे मराठी ख्रिश्चन परिवारात जन्मलेले शाहू मोडक यांनी कीर्ति संपादली ती पडद्यावरील श्रीकृष्ण आणि संत ज्ञानेश्वर म्हणून! १९३२ मध्ये भालजी पेंढारकर यांच्या 'श्यामसुंदर' या पहिल्या रौप्यमहोत्सवी मराठी चित्रपटातून ते सर्वप्रथम बालकृष्ण म्हणून पडद्यावर अवतरले..आणि त्यांची पूज्य प्रतिमा पुढे होत गेली!
'प्रभात' च्या मानदंड 'माणूस' (१९३९) चित्रपटात शाहू मोडक!

यांतही १९३९ मध्ये 'प्रभात फिल्म क.' च्या व्ही शांताराम यांनी दिग्दर्शित केलेल्या 'माणूस' चित्रपटात त्यांनी वारांगनेचा उद्धार करणाऱ्या प्रामाणिक पोलिसाची भूमिका तितकीच वास्तवपूर्ण साकारली! तर १९४० साली 'प्रभात' च्याच विष्णुपंत दामले व फत्तेलाल शेख़ यांनी दिग्दर्शित केलेल्या 'संत ज्ञानेश्वर' मध्ये त्यांनी ती व्यक्तिरेखा अप्रतिम साकारली!
'पहिली मंगळागौर' (१९४२) चित्रपटात शाहू मोडक व स्नेहप्रभा प्रधान!

१९४२ मध्ये गजानन जहागिरदार यांनी दिग्दर्शित केलेल्या 'वसंतसेना' मध्ये ('श्यामची आई' प्रसिद्ध) वनमाला वसंतसेना होत्या आणि शाहू मोडक रुबाबदार चारुदत्त झाले होते! याच वर्षी 'पहिली मंगळागौर' या लता मंगेशकर यांनी (अपवादात्मक) काम केलेल्या चित्रपटात स्नेहप्रभा प्रधान यांच्याबरोबर त्यांची प्रमुख भूमिका होती!

शाहू मोडक यांनी मराठी बरोबर हिंदी मध्येही भूमिका रंगवल्या. यांत १९४३ च्या ए. आर. कारदार यांच्या 'क़ानून' या हिंदी-उर्दू चित्रपटात त्यांनी मेहताब बरोबर नायक म्हणून काम केले! १९४८ चा 'माया बाजार' खूप गाजला! १९६२ मध्ये पुन्हा त्यांचीच भूमिका असणारा 'संत ज्ञानेश्वर' हा हिंदी चित्रपट खूप लोकप्रिय ठरला..मणिभाई देसाई यांनी दिग्दर्शित केलेल्या या चित्रपटास संगीत दिले होते लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांनी! यातील लता मंगेशकर यांनी हृद्य गायलेले "ज्योत से ज्योत जगाते चलो प्रेम की गंगा बहाते चलो.." (या गाण्याशी माझी बालपणीची आठवण निगडित आहे..ती म्हणजे ते ऐकल्याशिवाय मी झोपत नसे!) माझ्या स्मरणात कायम ते राहील!
'संत ज्ञानेश्वर' (१९६२) चित्रपटात शाहू मोडक!
कालांतराने शाहू मोडक चरित्र भूमिका रंगवू लागले. यांत १९७९ मध्ये गुलज़ार यांच्या हेमा मालिनी ने साकारलेल्या 'मीरा' चित्रपटात ते होते. पुढे उमा भेंडे यांच्या 'भालू' (१९८०) या मराठी आणि कमाल अमरोही यांच्या 'रज़िया सुल्तान' (१९८३) या हिंदी-उर्दू चित्रपटात ते येऊन गेले! तर १९८६ मध्ये 'कृष्णा कृष्णा' मध्ये ते शेवटचे पडद्यावर आले ते सांदीपन ऋषि म्हणून आणि १९९३ मध्ये हे जग सोडून गेले!

पडद्यावर पौराणिक चित्रपटांतून भूमिका रंगवलेले शाहू मोडक हे खऱ्या जीवनात मोठे प्रागतिक विचारांचे होते! पूर्वी एका कार्यक्रमात ओझरते भेटलेल्या त्यांचा तेजस्वी चेहरा मला आठवतोय!

त्यांस माझी विनम्र सुमनांजली!!

- मनोज कुलकर्णी
 ['चित्रसृष्टी', पुणे]

Tuesday, 24 April 2018

विशेष मानवंदना लेख!


राजाभाऊ परांजपे...मराठी चित्रपटाच्या सुवर्णकाळाचे चित्रकर्ते!


 - मनोज कुलकर्णी 


राजाभाऊ परांजपे..मराठी चित्रपटाच्या सुवर्णकाळातील चित्रकर्ते!


'पेडगावचे शहाणे' (१९५२) मध्ये राजाभाऊ परांजपे!

"झांजीबार झांजीबार झांजीबार.."

वेड्यांच्या इस्पितळात नीयतीच्या क्रूर खेळामुळे वेडे झालेल्यांबरोबर तसेच सोंग घेऊन नाचताना 'पेडगावचे शहाणे'..म्हणजे राजाभाऊ परांजपे यांनी (विक्षिप्त) झोकात सादर केलेले हे गाणे नि त्यांवरील तो (भकास) नाच! १९५२ सालचा हा चित्रपट दूरदर्शन वर पाहताना चर्र झालं होतं!

त्यानंतर बऱ्याच वर्षांनी फिल्म फेस्टिवल मध्ये 'सर्कस पॅलेस्टाईन' (१९९८) ह्या इस्राईलच्या चित्रपटातील एक दृश्य पाहून त्याची आठवण झाली..यांत बरा होऊन बाहेर आलेला तरुण आपली प्रेयसी दुसऱ्याबरोबर पाहून (शहाण्यांच्या जगात पुन्हा वेडे होण्यापेक्षा वेड्यांच्या दुनियेत शहाणे राहू अशा विचाराने) अस्वस्थ होऊन माघारी फिरतो!
'ऊन पाऊस' (१९५४) या श्रेष्ठ करुण चित्रकृतीमध्ये सुमति गुप्ते व राजाभाऊ परांजपे!


जीवनाचे असे अनोखे रंग राजाभाऊ परांजपे यांनी आपल्या अभिजात मराठी चित्रकृतीं मधून दर्शवले. त्यांचा अभिनय नि दिग्दर्शन थेट काळजाला भिड़े!..त्यांचा आज जन्मदिन!

मिरजेला १९१० साली जन्मलेले राजा परांजपे मूकपटांचा काळातच चित्रपटाकडे ओढले गेले..तेंव्हा पडद्यासमोर वाद्ये वाजवणाऱ्यांत ते प्रथम सामील झाले! त्यानंतर नटश्रेष्ठ केशवराव दाते यांनी सुचविल्यामुळे 'नाट्यमन्वंतर' संस्थेत त्यांना ऑर्गन वादकाचे काम मिळाले..आणि मग 'गोदावरी सिनेटोन' मध्ये संगीतकार बापूराव केतकर यांचे ते सहाय्यक झाले!


'हा माझा मार्ग एकला' (१९६३) मध्ये राजाभाऊ परांजपे व बाल सचिन!
त्यानंतर १९३६ साली कलामहर्षी बाबूराव पेंटर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या (आद्य सामाजिक समस्याप्रधान) 'सावकारी पाश' चित्रपटात त्यांना छोटी भूमिका मिळाली. नंतर कोल्हापुरात चित्रतपस्वी भालजी पेंढारकर यांच्याकडे ते सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून रुजू झाले! बाबांच्या 'कान्होपात्रा' (१९३७) सारख्या काही चित्रपटांतून त्यांनी विविध भूमिका रंगवल्या!

मग १९४८ मध्ये विष्णुपंत चव्हाण आणि वामनराव कुलकर्णी यांची निर्मिती असलेल्या 'जीवाचा सखा' या चित्रपटाने राजाभाऊ परांजपे यांना दिग्दर्शनाची पहिली संधी मिळाली. इथेच त्यांना भेटले पटकथाकार ग. दि. माडगूळकर व संगीतकार सुधीर फडके..आणि या त्रयीने पुढे मराठी चित्रमाणके घडवली!
बिमल रॉय यांच्या 'बंदिनी' (१९६३) या हिंदी चित्रपटात राजाभाऊ परांजपे, अशोक कुमार व नूतन!

आपल्या ४० वर्षांच्या कारकिर्दीत राजाभाऊंनी विविध प्रकारचे चित्रपट हाताळले..यात 'पुढच पाऊल' (१९५०) सारखा प्रागतिक सामाजिक, 'लाखाची गोष्ट' (१९५२) सारखा उपहासगर्भ आणि 'पडछाया' (१९६५) सारखा थरारपटही होता! यांत रमेश देव-सीमा यांची पडद्यावर यशस्वी कारकीर्द सुरु करणारा कौटुंबिक 'सुवासिनी' (१९६१)..आणि बाल सचिन ची चित्रपट कारकीर्द सुरु करणारा 'हा माझा मार्ग एकला' (१९६३) ह्यांसाठी त्यांना 'उत्कृष्ठ दिग्दर्शका'ची पारितोषिके मिळाली!
मधुकर पाठक यांच्या 'संथ वाहते कृष्णामाई' (१९६७) मध्ये राजाभाऊ परांजपे!


राजाभाऊंनी अनेक मराठी व हिंदी चित्रपटांतून आपल्या समर्थ अभिनयाचे दर्शन घडवले! यांत त्यांनी स्वतः दिग्दर्शित केलेल्या 'जगाच्या पाठीवर' (१९६०) सारख्या चित्रकृति; तर अन्य..म्हणजे बिमल रॉय सारख्या श्रेष्ठ बंगाली दिग्दर्शकाचा 'बंदिनी' (१९६३) आणि स्वतःचे आधी सहायक असलेले मधुकर तथा बाबा पाठक यांनी स्वतंत्र दिग्दर्शित केलेला 'संथ वाहते कृष्णामाई' (१९६७) यांचा समावेश होतो!

प्रामुख्याने उल्लेख करायचा तो त्यांनी दिग्दर्शित करुन अभिनय केलेल्या 'ऊन पाऊस' (१९५४) या श्रेष्ठ करुण चित्रकृतीचा..मुलांनी वाटून घेऊन ताटातूट केलेल्या वृद्ध जोडप्याची व्यथा त्यांनी सुमति गुप्ते यांसह काळीज पिळवटून टाकणाऱ्या आविर्भावांत यातून व्यक्त केली! यापासून स्फूर्ती घेऊन रवि चोप्रा यांनी 'बाग़बान' (२००३) हा हिंदी चित्रपट बनविला होता..त्यांत अमिताभ बच्चन व हेमा मालिनी यांनी मूळ (राजाभाऊ-सुमतीबाई यांनी हृदयद्रावक साकारलेला) टेलिफोन वर बोलण्याचा प्रसंग ही सादर केला!..तर राजाभाऊंच्या रहस्यप्रधान 'पाठलाग' (१९६४) वरुन राज खोसला यांनी (सुनील दत्त व साधना यांची भूमिका असलेला) 'मेरा साया' (१९६६) हा हिंदी चित्रपट केला होता!
"एक धागा सुखाचा.."..'जगाच्या पाठीवर' (१९६०) 
मध्ये सादर करताना राजाभाऊ परांजपे!


तीन निर्मिंतींसह सुमारे ३२ चित्रपट राजाभाऊ परांजपे यांनी दिग्दर्शित केले आणि १९६९ सालचा 'आधार' यांत शेवटचा होता!..मात्र १९७४ सालच्या 'उस पार' पर्यंत सुमारे ८० चित्रपटांतून ते पडद्यावर अभिनेते म्हणून आले..आणि १९७९ साली हे जग सोडून गेले..माडगूळकरांच्या शब्दांत जीवनाचे सार मांडून..

"एक धागा सुखाचा..शंभर धागे दुःखाचे..
जरतारी हे वस्त्र माणसा तुझिया आयुष्याचे!"

त्यांना माझी विनम्र भावांजली!!

- मनोज कुलकर्णी
 ['चित्रसृष्टी', पुणे]

Monday, 23 April 2018

महाराष्ट्राची लाडकी सोनपरी..मृणाल कुलकर्णी!


- मनोज कुलकर्णी


सुंदर मोहक 'सोनपरी'..मृणाल कुलकर्णी!

'महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्व'..सौंदर्यवती मृणाल कुलकर्णी सुद्धा!
'महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्व' असे लोकप्रिय साहित्यिक पु. ल. देशपांडे यांस संबोधले गेले. माझ्या मते महाराष्ट्राचं असं लाडकं व्यक्तिमत्व अजूनही एक आहे..ती म्हणजे मृणाल कुलकर्णी! महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने देण्यात येणारा 'चित्रपती व्ही. शांताराम विशेष योगदान' पुरस्कार या रूपगुण संपन्न अभिनेत्री व दिग्दर्शिकेस जाहीर झाल्याने तिच्या आजवरच्या दैदीप्यमान कारकीर्दीवर हा दृष्टीक्षेप!
'स्वामी' मालिकेतील रमा..मृणाल देव (कुलकर्णी).

साहित्य व कला यांची पार्श्वभूमी असणाऱ्या (गो. नी. दांडेकर व देव) कुटुंबातील षोडशवयीन सुंदर मृणाल सर्वप्रथम  छोट्या पडद्यावर अवतरली! 'रामशात्री' ने ख्यातिप्राप्त गजानन जहागिरदार यांनी दिग्दर्शित केलेल्या 'स्वामी' ह्या मराठी दूरदर्शन मालिकेत ती थेट पेशवे घराण्याची (माधवरावांची पत्नि) लहानगी सून रमा ह्या भूमिकेतच दिसली! पदार्पणातच घराघरांत पोहोचून हे गोजिरे रूप सर्वांचे आवडते झाले!
'श्रीकांत' (१९८५) या दूरदर्शन मालिकेत फ़ारूक़ शेख़ बरोबर मृणाल देव (कुलकर्णी).

'कमला की मौत' (१९८९) मध्ये मृणाल कुलकर्णी व आशुतोष गोवारीकर!
मग १९८५ मध्ये मृणालने दूरदर्शन वरील 'श्रीकांत' या मालिकेत फ़ारूक़ शेख़ बरोबर वैशिष्ट्यपूर्ण व्यक्तिरेखा साकारली. विख्यात बंगाली साहित्यिक शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय यांच्या कथेवर ही मालिका होती. आजोबा कै. गोनीदा मराठी साहित्यातील मानाने घेतले जाणारे नाव आणि वडील डॉ. विजय देव नि आई प्रा. वीणा देव अध्यापनाच्या क्षेत्रांत व साहित्याचे जाणकार..त्यामुळे साहजिकच तिचीही साहित्याची जाण उत्तम होती नि व्यासंगही; म्हणूनच अशा अन्य प्रादेशिक भाषेतील अभिजात साहित्यातील भूमिका तिने समजून-उमजून  वठवली!
मृणाल कुलकर्णी..ग्लॅमरस स्वीट लूक!

पुढे 'पुणे विद्यापीठा'तून तिने मराठी भाषेत 'एम्.ए.' सुद्धा केले! दरम्यान 'विको' सारख्या जाहिरातींमधून नववधूच्या जाहिरातीत दिसणारी मृणाल लवकरच अॅड. रुचिर कुलकर्णीं बरोबर विवाहबद्ध झाली. सासरे जयराम कुलकर्णीही अभिनय क्षेत्रात..त्यामुळे या कलाप्रेमी परिवाराकडूनही तिच्या कलागुणांस प्रोत्साहन मिळाले!

गाजलेल्या 'अवंतिका' मालिकेत मृणाल कुलकर्णी.
अल्पावधीतच मृणाल मोठ्या पडद्यावर आली..समांतर चित्रपट ऐन भरात असणाऱ्या त्या काळात १९८९ मध्ये बासु चटर्जी यांच्या 'कमला की मौत' मध्ये तिने वेगळी भूमिका रंगवली. आज दिग्दर्शक म्हणून नाव कमावलेला आशुतोष गोवारीकर या चित्रपटात तिच्या बरोबर होता! पण त्यानंतर ती फारशी मोठ्या पडद्यावर दिसली नाही; कारण अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांत ती व्यस्त होत गेली! मात्र मला असे नेहमी वाटते की मुख्य प्रवाहातील 'बॉलीवुड' धरतीच्या चित्रपटांत जर ती वेळेत आली असती, तर सौंदर्य नि गुणवत्ता या जोरावर ती इथे आघाडीची (लीना चंदावरकर सारखी) 'ग्लॅमरस स्टार' झाली असती!

तरी मृणाल ने 'झी' च्या 'हसरतें' पासून 'स्टार' च्या 'सोन परी' पर्यन्त गाजलेल्या हिंदी दूरचित्रवाणी मालिकांतून 'प्रेटी टीव्ही स्टार' म्हणून मोठी लोकप्रियता मिळवली! या दरम्यान तिने 'मीरा', 'नूरजहाँ', 'हब्बा खातुन' ते द्रौपदी, अहिल्याबाई व जीजाबाई पर्यंत महत्वाच्या स्त्री व्यक्तिरेखा लाजवाब साकारल्या! त्याचबरोबर २००१-०३ दरम्यान त्या वेळच्या 'अल्फा मराठी' वरील स्मिता तळवलकर दिग्दर्शित 'अवंतिका' मध्ये तिने साकारलेली शिर्षक व्यक्तिरेखा खूप लोकप्रिय झाली..आणि पुरुषप्रधान संस्कृतीमधील तिच्या प्रागतिक भूमिकेने ती महिला वर्गाची तर प्रचंड लाडकी झाली!
'जोडीदार' (२००० ) चित्रपटातील पारितोषिक विजेत्या भूमिकेत मृणाल कुलकर्णी.

दरम्यान मृणालने काही मराठी चित्रपटांतूनही प्रमुख भूमिका साकारल्या..यांत 'माझं सौभाग्य' (१९९४) व 'जमलं हो जमलं' (१९९५) सारखे कौटुंबिक चित्रपट होते; तर 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' (२०००) व 'वीर सावरकर' (२००१) सारख्या चरित्रपर महत्वाच्या चित्रकृती होत्या. 

ग्लॅमरस सौंदर्य व गुणवत्ता..मृणाल कुलकर्णी!
त्याचबरोबर काही हिंदी चित्रपटांतूनही कामे केली..यांत 'आशिक़' (२००१), 'उफ़्फ़ क्या जादू मोहब्बत है' (२००४) व 'कुछ मीठा हो जाये' (२००५) यांचा समावेश होतो! तसेच 'राज-का-रण' (२००५), 'मेड इन चायना' (२००९) व 'यलो' (२०१४) सारख्या राजकीय-सामाजिक मराठी चित्रपटांतूनही तिने लक्षणीय भूमिका केल्या!


अभिनय क्षेत्रात चांगले योगदान दिल्यावर मृणालने दिग्दर्शन करण्याचा निर्णय योग्य वेळी घेतला आणि २०१३ मध्ये 'प्रेम म्हणजे प्रेम म्हणजे प्रेम असतं' ह्या लोकप्रिय कवि मंगेश पाडगावकर यांच्या कवितेने स्फूर्ती घेऊन त्याच शिर्षकाचा रोमँटिक मराठी सिनेमा प्रथम दिग्दर्शित केला आणि त्यात भूमिकाही करून अभिनय आपण सोडलेला नाही याची ग्वाही दिली! याच्या पुढच्याच वर्षी तिने 'रमा-माधव' ही पेशवाईच्या राजकीय-सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवरील करुण प्रेमकथा आपल्या लेखन-दिग्दर्शनातून अनोख्या नि भव्यदिव्य स्वरूपात पडद्यावर आणली!..आणि आपल्या रमा या श्रेष्ठ स्त्री व्यक्तिरेखेस एक प्रकारे मानवंदना दिली!

आपल्या प्रदीर्घ अभिनय कारकिर्दीत मृणाल कुलकर्णीस आजवर अनेक पुरस्कार मिळालेत. यांत 'जोडीदार' (२०००) या मराठी चित्रपटातील भूमिकेसाठी 'स्क्रीन' चा 'उत्कृष्ठ अभिनेत्री' आणि तिच्या तिच्या अत्यंत गाजलेल्या गोंडस 'सोनपरी' साठी 'स्टार प्रवाह' चा 'बेस्ट जादुई क़िरदार' ह्यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो. तसेच तिने प्रमुख भूमिका केलेल्या अमोल पालेकरांच्या 'थांग' (२००५) ला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला होता!..तर तिने स्वतः दिग्दर्शित केलेल्या चित्रपटांस आंतरराष्ट्रीय पातळीवर चांगली प्रशंसा प्राप्त झालीये!

आता त्यांचा मुलगा विराजसही आईच्या पाऊलावर पाऊल ठेवत या कला क्षेत्रात आला असून, नुकतेच त्याने 'हॉस्टेल डेज' या मराठी चित्रपटाद्वारे रूपेरी पडद्यावर जोरदार पदार्पण केले आहे..तर त्याने लिहिलेल्या पटकथेवर आता मृणाल कुलकर्णीचा नविन दिग्दर्शकीय चित्रपट 'ती अँड ती' येऊ घातला आहे..या सगळ्या बरोबर समाजकार्यांतही तिचा हीरीरिने सहभाग असतो!
दिग्दर्शन क्षेत्रातही यशस्वी पाऊल!..मृणाल कुलकर्णी!

चित्रपट कारकिर्दीसह पुढच्या सर्व कार्यांसाठी आणि या सृजनशील विश्वात कायम सोनपरीच राहण्यासाठी आमच्या फेव्हरेट मृणाल कुलकर्णीस माझ्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!!


- मनोज कुलकर्णी
 ['चित्रसृष्टी', पुणे]